İstanbul
+90 555 850 19 04
info@paragraftahiz.com

HECE ÖLÇÜSÜ (VEZNİ)

ParagraftaHız

HECE ÖLÇÜSÜ (VEZNİ)

Dizelerdeki hecelerin sayısına ölçüyü hece ölçüsü denir. Bu ölçüye ozanlar “parmak hesabı” da demişlerdir. Bu ölçünün de kendine özgü özellikleri, incelikleri ve ahenk düzenleri vardır.

  • Hece ölçüsü, her mısradaki hece sayısının eşitliğine dayanan bir ölçüdür. Yani ilk mısrada kaç hece varsa, öteki mısraların tümünde de o kadar sayıda hece olacaktır.
  • Hece ölçüsünde uzun hece, kısa hece; kapalı hece, açık hece diye bir sorun yoktur. Sözcüklerdeki bütün heceler bir değerde ve bir karakterdedir.

Hece Ölçüsünde Durak:

Hece ölçüsünde durak, mısralarda musikinin, şiirin tümünde bir iç ahengin doğmasını sağlar.

Durak, belli sayıda bir hece dizisinden sonra elimizde olmadan durakladığımız yere denir. Bu duraklamadan sonra mısraın geride kalan hece dizilerini okuruz.

Durak sayısı, ölçünün uzunluğuna göre artıp azaldığı gibi sözcüklerin mısra içinde yer alışları bakımından da azalıp çoğalabilir. Bu, şairin arzusuna ve zevkine göre değişir. Durağın ne olduğunu anlamak için şu örneğe bakalım:

Aşağıdan/akar gelir/gemiler

Yel vurdukça/inil inil/iniler

Birinci ve ikinci bölümlerdeki sözcüklerin hece sayıları dörder, son bölümdekilerin hece sayıları da üçerdir. Sayalım:

A sa ğı dan / a kar ge lir / ge mi ler

 1 2 3 4 / 1 2 3 4 / 1 2 3 4  =11 

Okurken dikkat edersek ilk dört heceden sonra kısa bir duraklama yapıyor, sonra ikinci dört heceye geçiyoruz; onda da aynı duraklamayı yaptıktan sonra, sonuncu parça olan üç heceyi okuyoruz. Bu durup durmamalar bizim elimizde değildir. Buna bizi ölçü zorluyor.

İşte bu örnekte olduğu gibi mısraları okurken belli hece sayısından sonra durakladığımız yere, hece ölçüsünde, durak diyoruz.

Beş heceli ölçü:

Bu ölçü duraksızdır. Çok kullanılan ölçülerden değildir.

Örnek:

Tanrı buyurdu

Sessiz duyurdu,

Sancakla geldik

Aldık bu yurdu  (Ziya Gökalp)

Altı heceli ölçü:

Bu ölçü de duraksızdır. Bu da çok kullanılan ölçülerden değildir.

Örnek:

Nedir zaman nedir,

Bir su mu, bir kuş mu?

Nedir zaman nedir,

İniş mi, yokuş mu?

Yedi heceli ölçü:

Bu hece ölçüsü duraksız kullanılabildiği gibi (4+3=7) duraklı olarak da kullanılabilir.

Duraksıza örnek:

Yorgun mehtabın suda

Kaynaşan böcekleri

Gümüşten ve elmastan…

Koyda dalgacıkların

Bükülen çiçekleri

Gümüşten ve elmastan… Ali Mümtaz ERBOLAT

(4 + 3 = 7) duraklıya örnek:

Dere boyu/saz olur

Gül açılır/yaz olur

Ben yârime/gül demem

Gülün ömrü/az olur  (Ortak Halk Edebiyatı)

Sekiz heceli ölçü:

Bu ölçü de duraksız ve duraklı olarak kullanılır. Duraklısı çoğu zaman (4 + 4 = 8) şeklindedir. (5 + 3 = 8) şekli de vardır.

(4 + 4 = 8) duraklıya örnek:

Ben yürürem/yane yane

Aşk boyadı/beni kane

Ne âkilem/ne divane

Gel gör beni aşk neyledi – Yunus Emre

Dokuz heceli ölçü:

Bu ölçü halk edebiyatımızda pek tutunamamıştır. Duraksız olarak kullanıldığı gibi (5+4=9), (4+5=9), (3+3+3=9) duraklı olarak da kullanılabilir. Duraksıza bir örnek veriyoruz:

Gün çekildi pencerelerden

Aynalar baştan başa tenha

C. Sıtkı TARANCI

On heceli ölçü:

Bu ölçü her zaman duraklıdır. (6+4=10) duraklısı pek kullanılmamıştır. Daha çok (5 + 5 = 10) duraklısı kullanılır. Bu da fazla tutunan ölçülerden değildir. (5 + 5 = 10) duraklıya örnek:

Yırtıldı yağmur/bir kumaş gibi

Dağıldı kara/sik iplikleri

Kırdı camları/dolu, taş gibi

Göründü göğün/mavilikleri         – V. M. KOCATÜRK

On bir heceli ölçü:

Bu ölçünün en çok kullanılan şekli (6+5=11) duraklısıdır. (4 + 4 + 3 = 11) olarak da kullanılır. En işlek hece ölçümüz budur. Bütün saz şairleri bu ölçüyü hamur gibi yoğurmuşlardır. Şimdi (6 + 5) duraklıya bir örnek veriyoruz:

           Koşma

Sallanı sallanı/gelen sevgilim

Söyle kömür gözlüm/kimin yârisin

Kız senin derdinle/derbeder oldum

Söyle ince bellim/kimin yârisin

Tuba kazı gibi/göğsü nakışlım

Koynu içi misk ü/amber kokuşlum

Melâik sıfatlım/melûl bakışlım

Söyle ince bellim/kimin yârisin

Kapında yayılır/koyunla kuzu

Yerin çiçeğisin/göğün yıldızı

Emrah bir gedadır/sen beyin kızı

Söyle sırma tellim/kimin yârisin

                                         (Emrah)

Yukarıdan beri sıralayıp geldiğimiz bu ölçülerden en işlek olanlar, yedili, sekizli ve on birli ölçülerdir. On dörtlü ölçü son zamanlarda aydın şairlerimiz tarafından başarıyla kullanılmıştır. On dörtlü ölçü, ahenk bakımından zengin bir ölçüdür.

Faysal DAL

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bilgi için Arayınız.
1
Bilgi için Arayınız.
Bilgi için Arayınız.