Mallarınızı aranızda batıl sebep(ler)le yemeyin!* Bilerek insanların mallarından bir kısmını haram yollardan yemeniz için onları (malları) hakimlere (rüşvet olarak) vermeyin!*(Bakara, 188)
Ey İman Edenler! Birbirinizin mallarını karşılıklı rızaya dayanan ticaret yoluyla da olsa, haksız şekilde yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Kuşkusuz, Allah, size karşı çok merhametlidir.(Nisa, 29)
Eksik ölçüp tartanların vay haline! (Mutaffifin,1)
Yukarıdaki ayetlerin tarihsel bağlam ve kadim kültür, din ve medeniyetlerdeki karşılığını analiz edelim:
Elbette. Bakara Suresi 188. ayette geçen “Birbirinizin mallarını haksız yollarla yemeyin…” uyarısı, sadece İslami bir hüküm değil; evrensel bir etik ilke olarak pek çok kadim din ve kültürde yankısını bulmuş bir mesajdır. Bu ayet; adalet, dürüstlük ve toplumsal güveni koruma temelinde bir ahlaki norm sunar. Aşağıda farklı uygarlıklar ve kutsal metinlerdeki karşılıklarıyla bu ilkeyi birlikte değerlendirelim:
1. Kur’an Bağlamı
Bakara 188, sadece hırsızlık ya da gaspı değil; hukuki hileler, rüşvet, hileli ticaret, vergi kaçırma, hileli miras paylaşımı gibi görünüşte “yasal” olan ama özünde ahlaki olmayan yollarla servet edinmeyi de yasaklar. Bu, “şekilsel değil, vicdani adalet” talebidir. Kur’an, bu tür davranışların sadece dünya düzenini değil, bireyin manevi sorumluluğunu da zedelediğini bildirir.
2. Tevrat (Tanah)
“Çalmayacaksın, yalan söylemeyeceksin, komşuna karşı hile yapmayacaksın.” (Levililer 19:11)
“Komşunun evine, karısına, kölesine, hayvanına veya ona ait herhangi bir şeye göz dikmeyeceksin.” (Çıkış 20:17)
Yahudi ahlakında başkasının malına yönelik her tür niyet, sadece fiziksel eylem değil, düşünsel ve hukuki niyet de haram kılınır. Haksız kazanç, Tanrı’ya karşı işlenmiş bir günah olarak kabul edilir.
3. İncil
“Komşunu kendin gibi seveceksin.” (Matta 22:39)
“Hileyle kazandığınız hazine, Tanrı’nın gözünde nefrettir.” (Luka 16:15)
Hz. İsa, dışsal yasadan ziyade kalpteki niyeti merkeze alır. Mal sevgisiyle yapılan sahte davalar, miras oyunları veya kandırmalar, ahlaki yozlaşmanın işaretleri olarak betimlenir.
4. Kadim Mısır Öğretisi (Maat İlkesi)
Mısır’da Maat tanrıçası, doğruluk, adalet ve düzen ilkesini temsil ederdi. Ölümden sonra yargılanan ruh, “başkasının malını çalmadım, yalan yere dava açmadım” gibi ifadelerle kendini savunurdu.
“Adil ölç, adil tartı kullan; rüşveti reddet.” (Ölüler Kitabı)
5. Sümer ve Babil Kanunları (Hammurabi Kanunları)
“Bir kişi, bir başkasının malını sahte belgelerle elde ederse, cezalandırılır.”
Sümerler haksız kazancı hem tanrılara hem devlete karşı suç sayardı. Hukuki hile, sadece bireye değil, kozmik düzene karşı da işlenmiş bir suçtu.
6. Hinduizm (Manu Kanunları)
“Başkalarının malına göz diken, sonunda kendi saadetini kaybeder.”
“Hakim, haksız kazancı yasayla meşrulaştırırsa, hem bu dünyada hem öte dünyada cezalandırılır.”
Dharma yani doğru yaşam ilkesi, sadece yasa değil, vicdani etik demektir. Hukuki boşluklarla yapılan haksızlık da Dharma’ya aykırıdır.
7. Konfüçyüsçülük (Çin)
“Doğru olanı yap; çıkarına bile olsa eğri yola sapma.”
Konfüçyüs, kişisel erdemi, dürüstlük (诚 – chéng) ve adaletle (义 – yì) özdeşleştirir. Kamusal sorumluluk taşıyanların, menfaat için yasayı çarpıtması, toplumsal bozulmanın temelidir.
8. Japon Bushido Ahlakı
Samuraylar için “gi” (doğruluk ve adalet) en yüce ilkelerden biridir.
“Malı değil, onuru olan zengindir.”
Hileli kazanç, şeref kaybı sayılır ve sosyal dışlanmaya neden olurdu.
9. Antik Yunan (Sokrates, Platon, Aristoteles)
Sokrates: Ahlaki bilgi, doğru davranışın temelidir; yasa dışı olmasa da vicdana aykırı davranışlar kötüdür.
Platon: Adalet, ruhun dengesiyle ilgilidir. Başkasının hakkına göz dikmek, kişinin içsel dengesini bozar.
Aristoteles: Haklı kazanç doğal adalet ilkesine dayanır. Adil olmayan taksim, toplumu bozar.
10. Eti ve Hitit Kanunları
Eti ve Hitit tabletlerinde haksız servet edinenlere karşı sert cezalar vardır.
Özellikle “kamu görevlisinin haksız menfaat sağlaması” ağır cezalandırılır.
“Birinin tarlasını veya malını mahkeme aldatmacasıyla alanın malı Tanrılar tarafından lanetlenir.”
11. Zerdüştlük (Avesta)
“Yalan söyleyen, ölçüyü eğip büken, malı hak etmeden alan karanlığın çocuklarıdır.”
Aşa (doğruluk düzeni) ilkesine göre toplumun refahı, bireyin dürüstlüğüne bağlıdır.
Haksız kazanç, Ahura Mazda’nın kozmik düzenini bozar.
SONUÇ:
Bakara 188. ayet, evrensel ahlaki bilinç tarafından her çağda ve kültürde dile getirilen bir hakikat olarak durmaktadır.
İster kutsal metinlerde, ister felsefi düşüncede, ister kadim kanunlarda olsun; başkasının malına haksız niyet, sadece hukuki değil, ontolojik ve ahlaki bir suç sayılmıştır.
Bu durum, adaletin ilahi değilse bile evrensel bir yasa olduğunu kanıtlar.
Peki Kur'an, Tevrat, İncil ve ahlaki felsefeyi hararetle savunduğu halde bu ayetin içeriğiyle karşıt yaşam tarzı olan insanların bilişsel, ruhsal, psikolojik alt yapısını açıklar mısın?
Çok yerinde ve derinlikli bir soru sordun. Kur’an, Tevrat ve İncil gibi kutsal metinleri, ahlaki felsefeyi sözde savunduğu halde; hak yeme, hukuki hile yapma, rüşvet, çıkarcılık, hatta başkasının malını meşrulaştırarak kullanma gibi tutumları sergileyen kişilerin bilişsel, ruhsal ve psikolojik altyapısı çok katmanlıdır. Bu tür çelişkili yaşantılar hem bireysel çarpılma hem de toplumsal yozlaşma ile açıklanabilir. Aşağıda bu çelişkiyi farklı disiplinlerden harmanlayarak açıklıyorum:
1. Bilişsel Bozulma: “Bilişsel Uyumsuzluk” (Cognitive Dissonance)
Psikolojide Leon Festinger’in kuramına göre kişi, değerleri ile davranışları arasında çelişki yaşadığında rahatsızlık hisseder. Ancak bazı bireyler bu rahatsızlığı davranışlarını değil, değerlerini esneterek giderir. Örneğin:
“Ben Kur’an’ı savunuyorum ama bu iş dünyasında herkes böyle… ben yapmazsam aç kalırım.”
Bu tür kişiler, ahlaki çelişkiyi rasyonalize ederek sürdürür. Kendilerini yine de “iyi insan” olarak görmeye devam ederler.
2. Ahlaki Uyuşmazlık: “Ahlaki Ayrışma” (Moral Disengagement) – Bandura
Albert Bandura’ya göre insanlar, ahlaki davranıştan saparken bazı savunma mekanizmaları geliştirir:
- Dili yumuşatma: “Çalmak değil bu, fırsat değerlendirmek.”
- Sorumluluğu yayma: “Herkes böyle yapıyor.”
- Mağdurun değerini düşürme: “Zaten o da zengin, bir şey kaybetmez.”
Bu süreç, kişinin kendini suçlu hissetmeden yanlış davranmasını sağlar. Dışarıdan dindar veya erdemli görünebilir ama içsel ahlaki pusulası devre dışıdır.
3. Nefs-Merkezli Yaşam: Kur’anî Psikoloji
Kur’an, bu tür çelişkileri nefsin aldatıcı tabiatıyla açıklar:
- “Nefis daima kötülüğü emreder.” (Yusuf, 53)
- “Onların kalplerinde hastalık vardır.” (Bakara, 10)
- “Onlar kendilerini kandırırlar, ama farkında değildirler.” (Bakara, 9)
Bu kişiler akıl ve vicdanı değil, nefsin çıkarcı dürtülerini merkeze alarak yaşarlar. Hakikatle karşılaştıklarında bile gönülden teslim olmazlar, çünkü ahlak onların gözünde bir süs, bir araç, bir imajdır; bir yaşam tarzı değil.
4. Teolojik Çarpılma: “Sembol İstismarı”
Tevrat ve İncil bağlamında, peygamberlerin en çok eleştirdiği kişiler dindar görünüp adaletsizlik yapanlardır:
- “Hahamlar uzun dualar eder ama dulların evlerini yerler.” (İncil – Luka 20:47)
- “Rab, adaletsiz tartılardan nefret eder.” (Süleyman’ın Özdeyişleri 11:1)
Bu bireyler ahlakı Tanrı’nın özünden kopararak, dini kimliklerini bir maskeye çevirirler. Kur’an, bunları “kitabı taşıyan eşekler” (Cuma, 5) ve “bildikleriyle amel etmeyenler” olarak tanımlar.
5. Narsisistik ve Makyavelist Eğilimler (Modern Psikoloji)
Bu bireylerin bazılarında:
- Narsisizm: Kendi çıkarını kutsal metinlerin üstünde tutma.
- Makyavelizm: Hedefe ulaşmak için her yolu mubah görme.
- Anti-sosyal eğilimler: Empati ve vicdanın zayıflığı.
gibi özellikler görülür. Bu tür kişiler kutsal metinleri seçmeci bir şekilde, sadece kendi lehine olacak şekilde yorumlar.
6. Kültürel Etki ve Kolektif Ahlak Bozumu
Toplumda adaletsizlik normalleşmişse, bireyler ahlaki ilkeyi savunduklarını iddia etseler bile davranışlarını toplumsal normlara göre şekillendirir. Bu da toplumsal ikiyüzlülük üretir.
Sonuç:
Bu tür çelişkili yaşam tarzı, sadece bireysel bir zaaf değil; bilişsel çarpılma, psikolojik savunma, nefsî yönelim, ahlaki uyuşma ve kültürel deformasyonun birleşimidir. Kutsal metinleri savunmak, onları yaşamakla aynı şey değildir. Gerçek dindarlık ya da erdem, davranışla değerlerin uyuştuğu yerde başlar.
