Kullarım sana, Ben’i sorarlarsa bilsinler ki Ben, yakınım. Bana dua edenin, duasına karşılık veririm. O halde onlar da Benim çağrıma uysunlar ve Bana gerçek anlamda iman etsinler. Böylece irşad olurlar.(Bakara,186)
Bakara 186. ayeti doğrudan merkeze alırsak, bu ayetin ruhuyla cemaatleşme, aracılaştırma ve otorite bağımlılığı arasındaki gerilim çok açık biçimde ortaya çıkar. Detaylandıralım:
1. Ayetin Vurgusu: Bireysel ve Aracısız İlişki
“Ben yakınım… Dua edenin duasına karşılık veririm.”
Bu, İslam’ın özündeki aracısız tevhid anlayışıdır. Allah, kuluyla doğrudan ilişki kurar. Bu ayet:
- Kulun Allah’a ulaşması için hiçbir aracıya, şahsa, makama ihtiyaç olmadığını açıkça ilan eder.
- İman ve yönelişin yalnızca kalpten Allah’a olması gerektiğini bildirir.
Bu bağlamda ayet, bir kişisel irşad çağrısıdır – kollektif bağlanmalarla değil, bireysel sorumlulukla şekillenir.
2. Peki O Zaman Cemaatler, Şeyhler, Mürşitler Nereden Çıktı?
a) Tarihsel Arka Plan:
- İslam’ın ilk dönemlerinde, özellikle Kur’an merkezli yapı hâkimdi.
- Ancak zamanla halkın Kur’an’a doğrudan erişimi azaldıkça, yorumlayıcılar, önderler, mürşitler gibi yapılar ortaya çıktı.
- Bu önderlik, başlangıçta öğretici (didaktik) ve rehberlik (irşadi) bir rol üstleniyordu.
Fakat zamanla bu yapılar, kendilerini doğrudan Allah ile kul arasına konumlandırmaya başladı.
b) Sosyolojik Sebep:
- İnsanlar genellikle manevi liderlik arar. Bu psikolojik bir ihtiyaçtır: güvenmek, bağlanmak, yön bulmak ister.
- Bu durum **“irade devri”**ne ve kişisel sorumluluğun ertelenmesine dönüşünce, işin ruhu bozulur.
c) Güç ve Otorite Sistemleri:
- Şeyhler, gavslar, kutuplar gibi kavramlar, mistik hiyerarşiler doğurdu.
- Bu yapıların bazıları, insanların Allah’la bağını kendileri üzerinden tanımlamaya başladı:
“Biz olmadan o kapıya gidemezsin” türünden söylemler, Bakara 186’ya doğrudan aykırıdır.
3. Ayetin Ruhu ile Sonraki Yapılar Arasındaki Gerilim:
Bu tabloda görüldüğü gibi, ayetin sunduğu tevhidî bilinç zamanla hiyerarşik, otoriter ve aracıya dayalı bir dine evrilmiştir.
4. Yorum ve Sonuç:
Bakara 186. ayet, İslam’ın saf tevhid inancını temsil eder:
- Her kul, kendi kalbiyle Allah’a yönelir.
- Ne şeyh, ne cemaat, ne kutup, ne “manevi rütbe” Allah’ın yerini alamaz.
Dolayısıyla:
Cemaatler ve şeyhlikler, bu ayetin özünü inkâr etmese bile; onun sunduğu bireysel tevhid anlayışını gölgeleyen, yer yer bozan yapılara dönüşmüştür.
İslam’daki bazı tarikat ve cemaat yapılarının zamanla aldığı şekil, Yahudilikteki haham sınıfına ve Hristiyanlıktaki kilise-papaz hiyerarşisine çok benzer bir yapı arz eder. Bunu tarihsel ve kavramsal düzlemde biraz açalım:
1. Yahudilikte: Hahamlar ve Talmudik Otorite
- Tanah (Tevrat) dışında Talmud adı verilen geniş bir yorumlar külliyatı oluştu.
- Hahamlar, Tanrı’nın sözüne değil, Tanrı’nın sözü hakkındaki yoruma ulaşma ehliyetine sahip otoritelere dönüştü.
- Halaha denen hukuk sistemiyle hahamlar, halkın dinle ilişkisinde aracı oldular.
- Bu da bireysel dini sorumluluğu azaltan, otoriteye dayalı bir dine yol açtı.
2. Hristiyanlıkta: Kilise ve Papalık Sistemi
- Hristiyanlıkta özellikle Katolik mezhebinde papalık, doğrudan Tanrı’nın yeryüzündeki vekili (Vicar of Christ) olarak tanımlandı.
- Günah çıkarma, aforoz etme, cennet garantisi verme gibi yetkiler klerikal sınıfa verildi.
- Böylece birey ile Tanrı arasına kurumsal bir kilise otoritesi girdi.
3. İslam’da Başlangıçta Ne Vardı?
- Kur’an, vahyin ilk muhataplarına doğrudan hitap eden bir kitap olarak geldi.
- Peygamber bile “Ben de sizin gibi bir beşerim” (Kehf, 110) diyerek kendini Tanrı ile kul arasında bir aracı değil, sadece tebliğci ve uyarıcı olarak tanıttı.
- Ancak zamanla:
- Tasavvufî önderler “gavs”, “kutup”, “aktab” gibi yarı mistik rütbelerle tanımlandı.
- Bu yapılar, “Allah’a ulaşmanın yegâne kapısı biziz” iddiasına varacak şekilde güçlendi.
- Biçimsel bağlılık, içsel iman yerine geçti.
4. Hiyerarşik Dinin Tehlikesi Nedir?
- İrade devri oluşur: Kişi, kendi aklını ve kalbini değil, bir otoritenin hükmünü esas alır.
- Sorgulama biter: “Şeyh bilir, hoca bilir, gavs bilir” düşüncesi yerleşir.
- Tevhid bozulur: Otorite figürü, bilinçsizce kutsanır ve neredeyse ilahi konuma yerleştirilir.
- Bireysel arınma ve özgür yöneliş, kurumsal ve kolektif bir aidiyet içinde kaybolur.
5. Kur’an’ın Uyarısı Ne Yöndedir?
Kur’an’da bu tür yapılar doğrudan eleştirilir:
- “Onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah’tan ayrı rab edindiler.” (Tevbe, 31)
→ İbn Abbas ve diğer müfessirler, bu rab edinmenin “helali haram, haramı helal kılma yetkisini vermek” anlamına geldiğini söyler. - “Dinde ruhbanlık yoktu, onu kendileri uydurdular.” (Hadid, 27)
Sonuç:
Bakara 186, tevhidi, bireysel iradeyi ve Allah’la doğrudan teması savunurken;
tarihsel süreçte İslam içinde şekillenen bazı yapılar, tıpkı Yahudi ve Hristiyan geleneklerinde olduğu gibi, hiyerarşik ve aracılı bir yapıyı yerleştirdi.
Bu da aslında İslam’ın reform gerektiren birikmiş zihinsel yükü olduğunu gösteriyor.
Modern Tevhid Günlüğü: 30 Günlük Kültürel ve Ruhsal Dönüşüm Rehberi
1. Hafta: Farkındalıkla Başlamak (1–7. Günler)
1. Gün – Yakınım
Ayet: “Ben yakınım.” (Bakara 186)
Pratik: Sessiz bir ortamda Allah’a içten bir dua et.
Sorgu: “Bugün Allah’la aramda ne kadar mesafe hissettim?”
2. Gün – Duanın Karşılığı
Ayet: “Dua edenin duasına cevap veririm.” (Bakara 186)
Pratik: Bir ihtiyacını sadece Allah’a arz et.
Sorgu: “Bugün kime dua eder gibi yaklaştım?”
3. Gün – Cevap Arayışı
Ayet: “Bana dua etsinler.” (Bakara 186)
Pratik: Kalbinden gelen bir soruyu yaz, cevabı içsel sessizlikte ara.
Sorgu: “Bugün Allah’tan cevap bekledim mi, sustum mu?”
4. Gün – Hakiki İman
Ayet: “Bana iman etsinler.” (Bakara 186)
Pratik: Allah’a güvenmeyi engelleyen bir korkunu yaz ve serbest bırak.
Sorgu: “Bugün hangi korkum Allah’a güvenimi gölgeledi?”
5. Gün – Rehberliğe Açılmak
Ayet: “Doğru yolu bulsunlar.” (Bakara 186)
Pratik: Bugün senden daha bilge biriyle konuş.
Sorgu: “Bugün kiminle konuştuğumda Allah’la konuşuyor gibiydim?”
6. Gün – Aracısız Yakınlık
Ayet: “Ben onlara çok yakınım.” (Bakara 186)
Pratik: Bugün aracı olmadan Allah’a seslen.
Sorgu: “Bugün hangi aracılara bağlı oldum?”
7. Gün – Haftalık Derin Değerlendirme
Pratik: 6 günlük sorguları oku, kendine bir mektup yaz.
Sorgu: “Bu hafta ben kimdim, kim oluyorum?”
2. Hafta: Arınmaya Yolculuk (8–14. Günler)
8. Gün – Tevhid ve Bütünlük
Ayet: “Allah, birdir.” (İhlas 1)
Pratik: Bugün her çeşit bölünmüşlüğü fark et ve yaz.
Sorgu: “Bugün kendimi kaç parçaya ayırdım?”
9. Gün – Zihinsel Putlar
Ayet: “Allah’la birlikte başka ilah tanıma.” (Kasas 88)
Pratik: Bugün seni yönlendiren içsel otoriteleri yaz.
Sorgu: “Bugün neyi Allah’tan çok dinledim?”
10. Gün – Ego ile Yüzleşme
Ayet: “Nefsini temizleyen kurtuluşa erer.” (Şems 9)
Pratik: Bugün bir öz eleştiri yaz.
Sorgu: “Bugün hangi hatamla helalleştim?”
11. Gün – Sahici Huzur
Ayet: “Kalpler ancak Allah’la huzur bulur.” (Ra’d 28)
Pratik: Sadece Allah’ı anarak 5 dakika sessiz otur.
Sorgu: “Bugün huzuru nerede aradım?”
12. Gün – Gösteri ve Samimiyet
Ayet: “Onlar görünmek için ibadet ederler.” (Maûn 6)
Pratik: Bugün göz önünde yapmayacağın bir iyilik yap.
Sorgu: “Bugün kimin gözü için yaşadım?”
13. Gün – Sahici Niyet
Ayet: “Ameller niyetlere göredir.” (Hadis)
Pratik: Bugün yaptığın 3 işi sadece Allah için yap.
Sorgu: “Bugün hangi niyetimi unuttum?”
14. Gün – Haftalık Derin Değerlendirme
Pratik: 7 günlük yazıları oku, hangi parçaların temizlendiğini fark et.
Sorgu: “Ben bu hafta neyi bıraktım, neye yaklaştım?”
3. Hafta: Kalpte Tevhid (15–21. Günler)
15. Gün – Kalbin Kıblesi
Ayet: “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram’a çevir.” (Bakara 150)
Pratik: Kalbinin yöneldiği en baskın şeyi yaz.
Sorgu: “Bugün kalbim neye dönüktü?”
16. Gün – Samimi Bağ
Ayet: “Allah sizin kalplerinize bakar.” (Hadis)
Pratik: Duygularını yargılamadan gözlemle.
Sorgu: “Bugün kalbimde neye izin verdim, neyi bastırdım?”
17. Gün – İçsel Sesle Temas
Ayet: “Ona iyiliği ve kötülüğü ilham edene andolsun.” (Şems 8)
Pratik: İçsel rehberinin sana bugün ne söylediğini yaz.
Sorgu: “Bugün hangi sese kulak verdim?”
18. Gün – Tevekkül ve Sükûnet
Ayet: “O, vekil olarak Allah yeter.” (Nisa 81)
Pratik: Bugün kontrolü bırakmayı dene.
Sorgu: “Bugün neyi kontrol etmeye çalıştım?”
19. Gün – İçsel Temizlik
Ayet: “Ruhunu arındıran kurtulmuştur.” (Ala 14)
Pratik: Kin, kıskançlık veya kibir gibi bir duygunu fark et, dönüştürmeye niyet et.
Sorgu: “Bugün hangi duygum beni yönetti?”
20. Gün – Merhametle Bakış
Ayet: “Allah, kullarına çok merhametlidir.” (Bakara 143)
Pratik: Bugün kendine bir çocuk gibi davran.
Sorgu: “Bugün kendime nasıl konuştum?”
21. Gün – Haftalık Derin Değerlendirme
Pratik: Kalbinde nelerin yumuşadığını gözlemle.
Sorgu: “Kalbim bu hafta neyi bıraktı, neyi sahiplendi?”
4. Hafta: Tevhid Bilinciyle Yaşamak (22–30. Günler)
22. Gün – Şahitlik Bilinci
Ayet: “Şahit olun ki biz Müslümanız.” (Al-i İmran 52)
Pratik: Bugün Allah’ın birliğine şahitlik eden bir davranış sergile.
Sorgu: “Bugün hangi sözüm ya da davranışım tevhide işaret etti?”
23. Gün – Birliği Taşımak
Ayet: “Sen onları birlik sanırsın ama kalpleri darmadağınıktır.” (Haşr 14)
Pratik: Bugün bir topluluğun içinde samimi birlik kurmaya çalış.
Sorgu: “Bugün birlikten çok ayrışmaya mı katkı sağladım?”
24. Gün – Sorumlulukla Tevhid
Ayet: “Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun.” (Tahrim 6)
Pratik: Bugün ailene ya da yakın çevrene karşı bir manevi sorumluluğunu yerine getir.
Sorgu: “Bugün hangi sorumluluk tevhide hizmet etti?”
25. Gün – Dünyevîlikten Teberrî
Ayet: “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir.” (Ankebut 64)
Pratik: Bugün bir tüketim alışkanlığını gözlemle ve durdur.
Sorgu: “Bugün neye haddinden fazla değer verdim?”
26. Gün – Temsil Sorumluluğu
Ayet: “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.” (Bakara 30)
Pratik: Bugün bir davranışını halifelik bilinciyle yap.
Sorgu: “Bugün hangi eylemimle Allah’ı temsil ettim?”
27. Gün – Ölçüyü Koymak
Ayet: “Ölçüyü ve teraziyi dosdoğru tutun.” (Rahman 9)
Pratik: Bugün ilişkilerinde adaleti gözet.
Sorgu: “Bugün nerede ölçüyü kaçırdım, nerede denge kurdum?”
28. Gün – Veda Etmek
Ayet: “Her nefis ölümü tadacaktır.” (Al-i İmran 185)
Pratik: Bugün ölümlülüğünü hatırlayarak bir vedalaşma yazısı yaz.
Sorgu: “Bugün hayatıma nasıl bir veda ettim?”
29. Gün – Sonsuzluğa Bakış
Ayet: “Dönüş yalnızca O’nadır.” (Bakara 156)
Pratik: Bugün sonsuzluk fikriyle ilgili bir tefekkür yaz.
Sorgu: “Bugün nereye ait hissettim?”
30. Gün – Birlikte Var Olmak
Ayet: “Siz birbirinizle tanışasınız diye farklı kıldık.” (Hucurat 13)
Pratik: Farklı birinden bir şey öğren ya da ona bir iyilik yap.
Sorgu: “Bugün kimin aynasında kendimi gördüm?”
Bitiriş:
Bu 30 günlük yolculuk, modern çağın karmaşası içinde ruhsal bütünlüğü yeniden kurmak, Allah ile doğrudan, aracısız, içten bir bağ tesis etmek için bir adım. Şimdi kendi içsel tevhid yolculuğunun devamını sen yazacaksın.
